“Trí thức” từ đâu ra?
Intellectuel (tiếng Pháp) hay intellectual (tiếng Anh) trong từ điển vốn là một tính từ, còn danh từ gốc của nó là intellect (trí tuệ, trí thông minh). Nhưng một văn bản công bố năm 1906 - do nhà văn Zola ký tên đầu - lại được thủ tướng Pháp Clemenceau (tiến sĩ, nhà báo) gọi là Tuyên ngôn của Trí thức (Manifeste Des Intellectuels). Thế là một tính từ trở thành danh từ mới, chưa có trong các từ điển trước đó như Larousse 1866-1878 hay Đại từ điển Bách khoa 1885-1902.
Đó là bản kháng nghị nổi tiếng, của các nhà văn, nhà khoa học nổi tiếng, chống lại một bản án oan cũng nổi tiếng là xấu xa trong lịch sử tư pháp (xử đại úy Dreyfuss, sau gọi là “sự kiện Dreyfuss”). Như vậy, danh từ “trí thức” ra đời trong một sự kiện chống bất công, còn “người trí thức” ra đời khi xã hội thừa nhận danh từ này.
Thực ra, rất lâu trước đó đã có vô số cá nhân có phẩm chất và tiếng tăm không kém các tác giả bản tuyên ngôn nói trên, nhưng ý thức tự liên kết (ví dụ cùng ký tên vào một tuyên ngôn) và điều kiện cho phép liên kết để thực hiện những thiên chức xã hội thì chỉ xuất hiện khi xã hội có dân chủ; đồng thời người dân khi được hưởng các quyền tự do cũng bắt đầu hiểu rõ chức năng xã hội của tầng lớp trí thức và hưởng ứng họ.
Trí thức và dân chủ
Quả vậy, dẫu các tác giả của bản tuyên ngôn là những người uy tín lớn và đang được xã hội trọng vọng, như Emile Zola (1840-1902), Anatole France (1844-1924), Halevy, Buinot, Leon Blum... nhưng thật ra bản tuyên ngôn của họ chỉ có thể ra đời khi nước Pháp đã có chế độ dân chủ, ba quyền tối thượng đã được phân lập rạch ròi. Thủ tướng đứng đầu ngành hành pháp, quyền hành cực lớn, vẫn không được phép can thiệp vào công việc tư pháp, dẫu tư pháp đưa ra bản án oan.
Thế mà, nhờ “bản tuyên ngôn” và tiếp đó nhờ dư luận và báo chí dấy lên, bản án oan đã phải sửa sau nhiều năm chây ỳ.
Tương tự như vậy, học thuyết Mác cũng chỉ có thể công bố trong một xã hội đã tương đối dân chủ. Thời đó, cố nhiên nền báo chí công quyền không thể đăng những tác phẩm trong đó Mác cổ vũ quần chúng dùng bạo lực tước đoạt tư liệu sản xuất của giai cấp tư bản. Nhưng đã có báo chí và nhà xuất bản tư nhân (bản thân Mác cũng từng là tổng biên tập một tờ báo). Còn dưới thời phong kiến thì một bản án mà vua đã quyết, dù là oan thấu trời (như án Nguyễn Trãi) cũng không một ai dám phản đối. Người bị oan chỉ có một cách là “mong sao thánh thượng hồi tâm”.
Can đảm là một tính cách của trí thức: dám nói ra và dám bảo vệ chân lý. Khổng Tử nói nho sĩ phải là người đủ ba phẩm chất: có trách nhiệm cao, có lòng tự trọng và dũng cảm. Mác còn nói rõ hơn: Trí thức, ngoài khả năng sáng tạo, còn phải “dám phê phán thẳng thừng mọi thứ cần phê phán, không lùi bước trước mọi kết luận, mọi đụng chạm - dù là đụng chạm tới thứ quyền lực nào”.
Như trên đã nói, những cá nhân có trí tuệ cao, có phẩm cách đẹp đã xuất hiện rất sớm và được gọi bằng các tên khác nhau, tuy họ chưa tự ý thức và chưa có quyền liên kết lại. Phương Đông từ cả ngàn năm trước đã gọi họ là bậc thánh hiền (Khổng Tử, Mạnh Tử, Lão Tử...), bậc hiền tài, sĩ phu, kẻ sĩ... Ngoài tài năng, giới trí thức xưa còn được ca ngợi là “phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất” (sách Mạnh Tử: phú quý không làm mê muội, nghèo khổ không làm lay chuyển, uy vũ không khuất phục nổi). Câu này nói lên dưới chế độ chuyên chế họ từng bị mua chuộc, bị cái nghèo hành hạ và bị trấn áp, chứ không chỉ có tôn vinh mà thôi.
Chính do được tôn vinh, trí thức cũng có “thật” và “giả” vì có những người muốn được tôn vinh bằng công sức tối thiểu. Một xã hội có quá nhiều trí thức “giả” – như chuyện mua quan bán chức cuối thời vua Lê chúa Trịnh - là xã hội thoái hoá và hỗn loạn, vì thứ “giả” này sẽ chiếm những địa vị cao, ảnh hưởng lớn, kể cả có quyền cho phép nhiều loại “giả” khác phát sinh, phát triển và lưu hành.
Về định nghĩa trí thức
Có nhiều định nghĩa trí thức, rất dễ tìm trên internet. Không chỉ nhiều, mà rất nhiều, cho thấy đến nay định nghĩa trí thức vẫn chưa thật định hình. Do vậy, khi bàn về trí thức thường người ta phải xác định khái niệm trước khi bàn tiếp. Nhiều nhà trí thức lớn cũng đưa định nghĩa của mình, trong đó có những định nghĩa mới chỉ nêu tính cách đặc trưng hơn là nêu bản chất. Ví dụ: “trí thức là người phát hiện những điều thuộc bản chất sự vật mà người khác không nhìn ra được”; hoặc "Người trí thức là người luôn có khát vọng tự do”. Nhiều bạn đọc của VietnamNet khi thảo luận đề tài này cũng tự ý đưa ra những định nghĩa theo quan niệm của mình, khiến vấn đề càng phong phú, nhưng sẽ càng khó thảo luận khi khái niệm chưa thống nhất.
Dẫu vậy, vẫn có thể phân chia các định nghĩa hiện hành thành 2 nhóm: nhóm chặt chẽ (rất hữu dụng khi bàn vấn đề ở bình diện triết lý, gồm cả thiên chức, nhiệm vụ trí thức đối với nhân quần, xã hội) và nhóm thông dụng (để dùng rộng rãi trong đời sống, dễ hiểu với trình độ chung).
Một cách chặt chẽ, trí thức phải là người:
1) Sáng tạo những giá trị tinh thần. Mức độ sáng tạo cho phép tách ra những trí thức lớn, tầm cỡ nhân loại; và
2) Chỉ tôn thờ những giá trị tinh thần vĩnh hằng: Chân (chân lý, sự thật), Thiện (cái tốt), Mỹ (cái đẹp).
Từ cái gốc này, do đặc trưng lao động, trí thức có những phẩm chất, tính cách nhất định – không bẩm sinh và cũng không phải là độc quyền của trí thức. Ví dụ, để sáng tạo, trí thức phải có một cái vốn tri thức cao hơn mặt bằng chung (đã đành) nhưng quan trọng là phải bổ sung suốt đời (để sáng tạo tiếp). Điều này rất tương đối, vì mặt bằng dân trí mỗi thời một khác: thầy giáo tiểu học là lao động trí óc (đúng với mọi thời) nhưng trước đây 60 năm có thể là trí thức - nếu có sáng tạo (ví dụ như Nam Cao, Tô Hoài...)
Do tôn thờ chân lý, trí thức chỉ tin những gì đã được chứng minh đầy đủ và do đó bảo vệ sự thật đến cùng. Khám phá chân lý là niềm say mê cao nhất (bị cấm đoán nghiên cứu hoặc cấm nói sự thật là điều đau khổ vô tận - từ đó, suy ra trí thức căm ghét cái gì). Khám phá ra chân lý là hạnh phúc cao nhất, do vậy họ có yêu cầu bức xúc công bố và đòi hỏi được công bố (Galilê bị cấm công bố “quả đất tròn”). Tuy quyết bảo vệ kết quả nghiên cứu bằng tranh luận, nhưng trí thức cũng sẵn sàng nhận sai lầm, từ bỏ niềm tin, nếu có chứng minh đầy đủ - từ đó họ đòi hỏi tự do tư tưởng, tự do ngôn luận... Tôn thờ cái tốt (thiện), trí thức rất nhậy cảm khi cái xấu lộng hành (ví dụ bất công, áp bức, hạn chế quyền tự do, dân chủ giả hiệu...)
Chúng ta có thể suy ra những tính cách khác nữa của trí thức nhưng không nên dùng những tính cách này để định nghĩa, vì đó chỉ là đặc trưng mà chưa phải bản chất của trí thức (và cũng không phải của riêng trí thức). Một cô giáo ở Đà Nẵng chấp nhận tiến thân bằng thi cử công bằng: Đó là thái độ của trí thức, dù cô chưa phải trí thức. Theo cụ Trường Chinh thì: “Phải nói rõ, nói hết sự thật; gọi sự vật bằng đúng tên của nó”; cụ Nguyễn Đức Bình đòi hỏi “Đặt mọi ý kiến khác biệt lên bàn tranh luận”... đều là thái độ thẳng thắn và cầu thị của trí thức, dù đây là những nhà chính trị.
Theo cách thông dụng, trí thức được định nghĩa như những người lao động trí óc nói chung, ví dụ: trong khẩu hiệu “Liên minh Công – Nông – Trí”; hoặc trong một bản thành tích có câu: chế độ ưu việt của ta đã đào tạo được hàng triệu trí thức XHCN... Cách định nghĩa này làm số trí thức trong xã hội tăng lên rất nhiều, có mặt ở mọi lĩnh vực, ngành nghề.
Còn theo cách chặt chẽ, thì một văn hào và người thư ký của ông đều là lao động trí óc, nhưng trong đó chỉ một người là trí thức. Cũng theo cách chặt chẽ, một tiến sĩ nếu không nghiên cứu sáng tạo gì, thì vẫn thiếu vế đầu để được coi là trí thức đúng nghĩa. Bằng cấp cao, nhưng không sống chết tôn thờ Chân, Thiện, Mỹ biểu hiện bằng biết mà không dám nói sự thật, không căm ghét độc tài, thái độ ba phải trước bất công, phản dân chủ... thì thiếu nốt cả vế thứ hai của tiêu chuẩn trí thức.
Nguyễn Du không những sáng tác Truyện Kiều mà trong truyện ông tỏ thái độ rất rõ đối với bất công, áp bức, thân phận con người. Vua Tự Đức đọc đến câu “dọc ngang nào biết trên đầu có ai” (ca ngợi Từ Hải) đã đòi phạt “đánh đòn” Nguyễn Du (khi ông đã mất). Dưới chế độ phong kiến ngạt thở như vậy, Nguyễn Du vẫn khôn khéo nói được điều cần nói, biểu lộ được thái độ cần có, đúng là trí thức lớn của dân tộc ta.
|
Định nghĩ trí thức
Định nghĩa trí thức trong từ điển:
- Trí thức là người sử dụng trí tuệ để làm việc, nghiên cứu, phản ánh, dự đoán, hoặc để hỏi và trả lời các câu hỏi liên quan về hàng loạt những ý tưởng khác nhau (Từ điển Wikipedia).
- Trí thức: Người sử dụng trí óc một cách sáng tạo.
- Trí thức: người thông minh, có khả năng phát triển cao độ để hiểu biết là lý giải, đặc biệt được giáo dục tốt và quan tâm đến khoa học hay nghệ thuật, hoặc yêu thích các hoạt động liên quan đến nỗ lực tinh thần một cách nghiêm túc.
- Trí thức là người hoặc do thích thú hoặc do nghề nghiệp mà quan tâm đến những công việc tinh thần.
- Trí thức: Người chuyên làm việc, lao động trí óc (Đại từ điển tiếng Việt, Bùi Như Ý chủ biên, nhà xuất bản Văn hoá – Thông tin).
Trí thức theo định nghĩa cá nhân:
- Người trí thức? Là người đem lại giá trị cho những gì mà tự chúng không có (Paul Valéry).
- Người trí thức? Tôi muốn nói đến những người suy tư, mà không sính chữ nghĩa, không lợi dụng, bịp bợm và ăn bám... (Henri Barbusse).
- Người trí thức là người phát hiện những điều thuộc bản chất sự vật mà người khác không nhìn ra được (Jean Paul Sartre). | Số lượt đọc:
1924
-
Cập nhật lần cuối:
14/04/2009 05:59:58 PM
Trao đổi/Nhận xét | Tổng số:
7 |
Tôi thích và theo cách tư duy của Giáo sư trong bài viết này Vâng, phải bàn và nhìn ra cái bản chất, cái gốc của những khái niệm. Tôi thấy khái niệm Trí thức của Giáo sư là cơ bản và đầy đủ nhất.
Trân trọng cám ơn giáo sư. Vài lời thưa lại bạn LyKyKhoi Thưa bạn Ly Ky Khôi
Có lẽ đúng như bạn nói, suốt ngày tôi chỉ ở trong phòng thí nghiệm, làm chuyên môn, trau dồi nghiệp vụ. Do vậy tôi rất được đồng nghiệp tín nhiệm. Đến khi được chi bộ bồi dưỡng để làm lực lượng kế cận, tôi mới đọc những bài mà bạn bè giới thiệu.
Tuy vậy, bạn phải thừa nhận với tôi rằng nước ta đã "bỏ qua" chế độ TBCN để "tiến thẳng" lên XHCN. Ông GS nói rằng trước đây ta tuyển sinh Công-Nông trình độ tiểu học đã "bỏ qua" bậc trung học để "tiến thẳng" vào đại học; đó là nói mỉa mai mà thôi. Ngày nay đảng không làm thế nữa. Không nên nhắc lại sai lầm trong quá khứ - đúng như đảng đã khuyên chúng ta.
Còn chuyện "bỏ qua" TBCN để "tiến thẳng" lên XHCN là chuyện nghiêm túc, được đưa vào nghị quyết, vào môn học Chính Trị hẳn hoi. Bạn phải thừa nhận với tôi rằng hiện nay nước ta đã thật sự là nước XHCN rồi, đúng như tên gọi "nước CHXHCNVN" và được cả thế giới gọi theo. Trong khi đó, các nước EU và Mỹ, phải nhiều trăm năm nữa mới có được chế độ XHCN như ta. Điều này không phải tôi nói, mà là vị GS nói hẳn hoi nhé.
Dẫu sao, tôi cũng cảm ơn bạn đã... thương tôi. Tôi sẽ cố đọc nhiều hơn nữa để mở mang hiểu biết và củng cố thêm niềm tin vào những gì chúng ta đã được học dưới mái trường XHCN. "Ngạc nhiên chưa"? Tôi thấy thật đáng thương cho bạn Nguyen Van Do. Như bạn tự nhận là một người cũng "lao động bằng trí óc", hơn nữa bây giờ đã là thế kỷ 21 rồi mà bạn vẫn còn "u u, minh minh" như vậy. Để phần nào cho bạn thấy về công cuộc đào tạo tri thức của thời XHCN, mời bạn đọc đoạn sau của GS. Nguyễn Ngọc Lanh viết ở phần 2 (Tri thức và trí thức): "...khi chúng ta chọn học sinh công nông trình độ tiểu học bổ túc 2 năm (để “bỏ qua” cấp 2), tiến thẳng lên đại học (Y Hà Nội), may là phần lớn họ thành lãnh đạo trong ngành y tế mà rất ít trực tiếp chữa bệnh." Theo tôi được biết hiện nay nhiều người trong số họ đã "thành danh" trong giới lãnh đạo, quản lý cao cấp rồi. Còn thực chất về tri thức của họ thì ... đến GS Tôn nếu còn sống có lẽ cũng phải "chào thua" họ.
Rất xin lỗi bạn nếu tôi ngờ rằng bạn có vấn đề về nhận thức chân các giá trị (theo bài bạn viết trong e-mail tôi thấy bạn rất trung thực bộc bạch tâm tư thực của minh, đó là điểm đáng quý của bạn, nhưng bây giờ nhiều người như bạn họ nhận thức được thực chất vấn đề đấy nhưng lại chủ động "uốn theo chiều gió" chứ họ không nói thực ra như bạn đâu). Tôi cho rằng những người thực sự có "lao động trí óc" thường không bao giờ chịu bó hẹp "trí óc" của mình chỉ trong một mớ những gì người ta (thường bắt) mình phải học.
Chúc bạn sớm tiếp cận đựơc với nhiều dòng tri thức khác nữa để tự mình nhận thức được vấn đề của mình. Cần đứng vào đội ngũ Theo những định nghĩa chặt chẽ thì tôi chỉ là một lao động trí óc, chưa phải là một trí thức. Hiểu biết của tôi về vấn đề này còn lõm bõm, thậm chí mâu thuẫn, nhưng được phát biểu ở đây tôi cứ thử nêu một số ý kiến.
Tôi được dạy rằng trí thức (nghĩa rộng) không phải là một giai cấp (nên không thể lãnh đạo cách mạng) mà chỉ là thành phần thuộc về một giai cấp nhất định. Trí thức của chế độ cũ thuộc về giai cấp tư bản và phong kiến vì thấm nhuần ý thức hệ của các giai cấp bóc lột, phục vụ cho giai cấp bóc lột. Họ phải được cải tạo để trở thành trí thức của nhân dân, cụ thể là thuộc về giai cấp công nhân. Họ phải được "công nhân hoá" về mặt tư tưởng. Nhưng lại có nhiều người nói với tôi, thái độ trí thức là thước đo sự tiên tiến của một chế độ. Giới cai trị nào cũng muốn tranh thủ trí thức (muốn cải tạo họ và muốn đãi ngộ tốt) đồng thời cũng rất cảnh giác với trí thức, không tuyệt đối tin tưởng họ.
Tôi là trí thức XHCN, được đào tạo từ đầu đến chân dưới chế độ XHCN, nghĩa là ngay từ đàu tôi đã "thuộc về" giai cấp công nhân. Về lý thuyết tôi rất thuộc như vậy. Nhưng trong suy nghĩ, tôi rất phân vân: những suy nghĩ (thật) của tôi có trùng khớp với suy nghĩ của giai cấp công nhân thật hay không. Nhiều vị chưa một ngày làm công nhân, chưa gần gũi chút nào với công nhân, nhưng rất mạnh bạo tự coi mình là đại diện cho tư tưởng công nhân.
Đại khái vậy. Suy nghĩ của tôi cứ rối rắm như thế. Dù sao, muốn hay không, tôi cũng đang đứng trong cái đội ngũ mà NQ gần đây về trí thức của đảng đã xác định. Cám ơn Tôi rất thích các bài bàn luận về khái niệm trí thức và thiên chức xã hội của giới tinh hoa này.
Các bài như "phải có tư duy phản biện" (GS Chu Hảo), "không được hèn" (nhiều tác giả), "định danh trí thức"... sẽ càng dễ hiểu và được tiếp thu sâu sắc hơn nếu tôi được đọc trước bài này.
Dẫu sao, chúng ta.com giới thiệu bài này vẫn cứ là kịp thời đối với tôi.
Có một khoảng phân biệt về quan niệm trong văn bản với trong thảo luận tự do về khái niệm trí thức. Một bên xếp trí thức vào "đội ngũ", dường như một tập hợp mặc đồng phục, tuân theo một kỷ luật, làm theo một tiếng hô... Một bên khác coi trí thức là một tầng lớp tinh hoa (tinh hoa thì không thể đông đảo được), với cái gốc chung là sáng tạo và chỉ thờ phụng Chân Thiện Mỹ. Chính từ cái gốc này mới có "tư duy phản biện" và "không được hèn"...
Cảm ơn chungta.com Trí thức theo cách của người Nhật là còn phải dám chết và không sợ chết Theo em, trí thức theo cách của người Nhật là còn phải dám chết và không sợ chết. E rằng sĩ phu Việt Nam khó có được nếu dùng thống kê đến giờ :D. Rất "được" Bài này tôi đọc lâu rồi, do vậy mà... quên nhiều. Nay đọc lại vẫn thấy “được”. Có thể đưa nó vào nhóm "mở đầu" trong tập hợp các bài nói về trí thức mà Chungta.com đã công phu giới thiệu. Xin trân trọng cảm ơn Chungta.com.
Tác giả có đóng góp ở chỗ đưa ra khái niệm về trí thức (phân biệt với lao động trí óc nói chung), đưa ra bản chất “gốc” của trí thức để từ đó thấy các đặc trưng khác thuộc trí thức.
Con người khác con vật ở bộ óc. Do vậy, khi con người mới thoát thai từ con vật thì lao động chân tay chiếm địa vị chủ đạo trong xã hội; nhưng khi xã hội loài người tiến hoá thì lao động trí óc phải là chủ đạo. Một xã hội tiến bộ thể hiện bằng mức độ dân chủ. Chính nhờ dân chủ mà những trí thức riêng lẻ có điều kiện tập hợp lại thành một tầng lớp riêng và được xã hội công nhận là tầng lớp tinh hoa.
Sống ở thời điểm 2009 khi đọc lại tư tưởng của các bậc cha ông, mà thấy tự hào. Ví dụ:
1) Cụ Lê Quý Đôn dạy đương thời và hậu thế phải chú ý xây dựng cho lớn, cho mạnh các thành phần: Nông, Công, Thương, Trí, mỗi thành phần có vai trò của nó trong xã hội. Đất nước hưng vượng là nhờ trí thức. Bộ tứ của cụ (không giống “bộ tứ” của con cháu, mà là): Phi nông bất ổn; Phi công bất phú; Phi thương bất hoạt; Phi trí bất hưng).
2) Câu “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” còn xuất hiện sớm hơn nữa
Tôi thấy tự hào và bái phục người xưa; đồng thời thấy xấu hổ khi đời sau không thực hiện được - thậm chí còn làm ngược lại - những điều di huấn của ông cha.
Ý kiến của bạn về bài viết: |  | | Trí thức (tranh của MacGibeny, www.artistregister.com) |
Thông tin liên quan: Nho sĩ và trí thức hiện đại12/09/2009 09:15' AM Giống như quan lại thời xưa, mấy nghìn trí thức được đào tạo dưới thời thuộc địa ở các trường đại học bên Pháp hay ở Hà Nội đều sống xa nhân dân. Chúng tôi là những người thành thị thuần túy trong một nước mà 95% dân sống ở nông thôn. Khi các nho sĩ ra lời kêu gọi, cả nước từ Nam ra Bắc đều hưởng ứng, vì sống trong làng, hàng ngày, nhà nho có quan hệ mật thiết với nông dân. Chúng tôi thì bị chìm giữa đất nước, không có kim chỉ nam, không có gậy chỉ đường. Nho sĩ và trí thức hiện đại 01/01/1900 12:00' AM Giống như quan lại thời xưa, mấy nghìn trí thức được đào tạo dưới thời thuộc địa ở các trường đại học bên Pháp hay ở Hà Nội đều sống xa nhân dân. Chúng tôi là những người thành thị thuần túy trong một nước mà 95% dân sống ở nông thôn. Khi các nho sĩ ra lời kêu gọi, cả nước từ Nam ra Bắc đều hưởng ứng, vì sống trong làng, hàng ngày, nhà nho có quan hệ mật thiết với nông dân. Chúng tôi thì bị chìm giữa đất nước, không có kim chỉ nam, không có gậy chỉ đường. Trả lời bài “Chúng ta chưa có con ngựa văn hoá để cưỡi” của Nguyễn Trần Bạt31/08/2009 10:08' PM Trước hết cám ơn tác giả Nguyễn Trần Bạt về bài trả lời rất xúc tích, thẳng thắn, nhiệt tình và rất khả lý này. Đó là bài viết mang tầm của một nhạc trưởng, một kiến trúc sư trưởng. Một người đứng ngoài ngành văn nhưng lại ở trên vọng gác bao quát cả ngành văn, thông hiểu từ trong ra ngoài một cách hết sức bản chất và nguyên lý... Nói về trí thức, tại sao cứ phải thêm “đích thực”?28/08/2009 05:38' AM Thói háo danh đang phát triển tới mức kệch cỡm trong trí thức. Mà đây là lớp trí thức mới, vì nước ta đã nước XHCN từ nhiều thập kỷ nay. Dẫu vậy, trong bài tác giả vẫn dẫn ra những sự kiện xảy ra từ thời phong kiến. Điều này có lý, vì từ lâu trí thức ta đã bị nhận xét là có dáng dấp một ông quan văn – nghĩa là háo danh và “phò chính thống”. Vậy môi trường nào đã tạo ra và nuôi dưỡng cái dáng dấp quan văn này của của giới trí thức mới? Người trí thức - Võ Nguyên Giáp25/08/2009 10:42' AM Và trong những năm tháng này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp vẫn như ngọn hải đăng của những người trí thức trước những vấn đề trọng đại của đất nước. Ông đã sống trọn cuộc đời bằng nhân cách của một người trí thức biết gánh vác vận mệnh của đất nước trong cả thời chiến lẫn thời bình. Trí thức: bộ phận độc lập về trí tuệ của xã hội15/08/2009 06:47' AM Từ “trí thức” trong các thứ tiếng khác được coi là vay mượn từ tiếng Nga. Tôi muốn gọi trí thức là bộ phận độc lập về trí tuệ của xã hội. Đây không đơn giản là học vấn và những người có học làm việc trong lĩnh vực lao động trí óc. Sự độc lập trí tuệ là đặc điểm tối quan trọng của trí thức. Độc lập với các quyền lợi đảng phái, tầng lớp, giai cấp, nghề nghiệp, thương mại và thậm chí đơn giản là công danh. Khủng hoảng trí tuệ và sứ mệnh tầng lớp trí thức30/07/2009 09:09' AM Tình hình trong lĩnh vực trí tuệ và các đại diện của nó, tức là tầng lớp trí thức, càng ngày càng trở thành nặng nề và nguy hiểm. Sự độc lập trong tư duy, tự do trong sáng tạo đang bị những phong trào đầy sức mạnh của thời đại chúng ta phủ nhận. Các thế hệ hiện nay và các lãnh tụ của chúng không công nhận vai trò định hướng của trí tuệ và tư duy. Trong lĩnh vực này thì thế kỷ của chúng ta khác xa với các thế kỷ XIX và XVIII. Những người trí thức, những người sáng tạo văn hóa tinh thần hiện nay cần phải thực hiện các đơn đặt hàng của đời sống, phải phụng sự các quyền lợi của xã hội và ước muốn bá quyền. Cái kiêu của nhà Nho23/06/2009 05:11' PM Nho giáo, với tư cách là một học thuyết đạo đức thường nhấn mạnh sự đòi hỏi về đức khiêm cung ở người quân tử. "Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích" - cái đầy gọi cái vơi, võng xuống thì được làm cho đầy trở lại - có thể nói, đây chính là một "lí do triết học" dẫn đến đòi hỏi đạo đức nói trên trong Nho giáo. Sự học lấy bằng17/06/2009 10:02' AM Người làm quan ở nước ta, xưa thì được tuyển mộ qua đường khoa cử (giỏi thơ ca và thuộc sách thánh hiền thì được đỗ đạt, làm quan), nay về cơ bản phải kinh qua ba kênh đào tạo chính: đào tạo về chuyên môn, đào tạo về chính trị và đào tạo về quản lý nhà nước... Kẻ sĩ xưa và nay22/05/2009 04:39' PM Quá trình phát triển của xã hội loài người là quá trình khẳng định sự “tách rời"” giữa lao động trí óc và lao động chân tay và cũng là quá trình phủ nhận điều đó. “Thống nhất” giữa lao động trí óc và lao động chân tay cũng là xu hướng tất yếu. Công nghệ thông tin trong thời đại ngày nay sẽ là đôi đũa thần đang biến cái tưởng chừng như khả năng xa vời đó trở thành hiện thực trước sự ngỡ ngàng của nàng “lọ lem” lịch sử về hình ảnh của cái gọi là “kẻ sĩ” một thời. Cách đây một thế kỷ, những người khổng lồ12/05/2009 03:12' PM Quả thực, hồi đầu thế kỷ XX, chúng ta từng có được một thế hệ vàng. Quả thật đấy là thời kỳ của những người khổng lồ. Để có được ngày hôm nay của đất nước, không phải chỉ có cách mạng và chiến tranh. Hoặc nói cho đúng hơn, chính những con người như vậy, vào một thời điểm chuyển động quan trọng của lịch sử, đã góp phần không hề nhỏ chuẩn bị tinh thần, trí tuệ, cả chí khí nữa cho dân tộc để có được cách mạng thành công và chiến tranh giải phóng thắng lợi. Trí thức nửa mùa11/05/2009 09:53' AM Ở nước Nga, trong thế kỷ XX đã hình thành một tầng lớp xã hội, được coi là trí thức, nhưng trên thực tế lại không phải là như thế. Chính các đại diện của tầng lớp này, chứ không phải giới trí thức, đã đóng vai trò chủ yếu trong những cuộc cải cách đầy tai họa hồi những năm 80 và những năm 90 của thế kỷ vừa qua. Đấy là tầng lớp trí thức nửa mùa. Báo chí - nhà báo và sự hình thành tầng lớp trí thức hiện đại đầu thế kỷ XX09/05/2009 09:07' AM Khái niệm trí thức hiện đại ở đây được hiểu trong sự đối nghĩa với trí thức - kẻ sĩ (sẽ được giới thuyết cụ thể trong phần tiếp theo của bài viết) trong xã hội Việt Nam truyền thống. Sự hiện diện của tầng lớp trí thức hiện đại, trên thực tế, mới chỉ xuất hiện ở giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Bài viết này sẽ tập trung làm sáng tỏ vai trò của báo chí - một thiết chế văn hóa có nguồn gốc phương Tây - đã đóng vai trò như một dung môi, một tiền đề vật chất cho sự xuất hiện của tầng lớp trí thức hiện đại như thế nào. Hành xử của trí thức dưới chế độ cũ05/05/2009 09:36' AM Chế độ phong kiến (và trước nữa) mọc lên từ nền văn minh nông nghiệp, trải hàng chục ngàn năm, nay đã hết vai trò lịch sử khi loài người chuyển sang nền văn minh công nghiệp dành cho một chế độ mới. Do quá trình tàn lụi kéo dài hàng thế kỷ, chế độ cũ vẫn để lại những tàn dư, biến tướng, kể cả trá hình, nhất là ở phương Đông. Đó là nơi chế độ phong kiến tồn tại quá lâu, hơn nữa nó bị lật đổ không phải bằng sự lớn mạnh của giai cấp tư sản, do vậy sự xoá bỏ khó mà triệt để - nhất là xoá bỏ nền kinh tế tiểu nông: nơi sản sinh và nuôi dưỡng ý thức hệ phong kiến. Tri thức và trí thức17/04/2009 02:01' PM Trong xu hướng tiến hóa của xã hội, vai trò của tri thức và trí thức ngày càng quan trọng hơn. Bài viết thứ hai của Giáo sư Nguyễn Ngọc Lanh trong chủ đề thảo luận "Trí thức Việt Nam" phân tích một số nhận thức về vai trò của tri thức. Sĩ phu, trí thức nước nhà xưa và nay06/04/2009 08:29' AM Không ai nâng cao được vai trò của trí thức nếu giới trí thức của chúng ta không tự khẳng định được mình! Không ai san sẻ trách nhiệm với trí thức được; chỉ có trí thức mới thi hành được thiên chức của mình; vinh quang và cay đắng gắn liền với thiên chức ấy cũng chỉ dành riêng cho giới trí thức mà thôi! Giữa đất và trời25/03/2009 12:01' PM Rất khó định nghĩa như thế nào là một người trí thức, nhưng bất cứ người trí thức nào cũng có lúc đặt phải câu hỏi cho chính mình: giữa những nguyên tắc trong veo mà mình nuôi dưỡng trong đầu với thực tế trái ngược mà mình phải đương đầu trước mắt, có thể nào dung hòa được không trong hành động? "Sĩ phu, trí thức thì không được hèn"23/03/2009 01:41' PM Nhân đầu xuân mới, bàn tròn xuân Kỷ Sửu của Đất Việt ghi lại những ý kiến của các nhà trí thức nổi tiếng Việt Nam bàn về sĩ phu, trí thức thời nay. Tâm đàm về cái Sự học, Tri thức và Trí thức11/02/2009 10:46' AM Ngày xưa, người có trình độ như ông Giáo Thứ (trong Sống Mòn của Nam Cao) có thể được xem là Trí thức. Nói chúng họ có vẻ như là người học rộng biết nhiều, và có trình độ được đào tạo cao hơn mặt bằng chung, thuộc tầng lớp được xã hội gọi là ‘Thày’, như Thày Giáo, Thày cãi, Thày thuốc… Để có lớp trí thức xứng đáng07/01/2009 11:16' AM Thời thế tạo anh hùng thì cũng thời thế, cơ chế tạo ra phẩm chất người trí thức. Nói rõ hơn là hoàn cảnh chính trị xã hội, là bản lĩnh, tài năng các nhà lãnh đạo quốc gia, và một phần chính yếu, là môi trường giáo dục đương thời. Cho nên tôi rất tán thành hãy bắt đầu bằng vấn đề giáo dục để bàn chuyện xây dựng lớp trí thức mới. Một nghìn bảy trăm cây số từ Hà Nội10/03/2010 09:58' AM Chiều xuân mưa bay Hà Nội, ông cũng mơ màng theo như bao người tha hương. Nhưng cơn mưa ấy là cơn mưa của một quá khứ, Hà Nội ngày ông trở về cũng là một Hà Nội khác xưa đến “một nghìn lần” như ông thừa nhận. Với tôi, ông là một người đã làm công việc của mình, đi qua cuộc đời bề bộn, với những toan tính sắp đặt để khẳng định chỗ đứng, có khi thành có khi bại. Một khi đã lên yên, chỉ có thể phóng đi, chấp nhận thị phi cùng những hậu quả không mong muốn. Cái sự bất chấp liều mạng của ông thời nào, nay có đầy ở những người Việt mới. Người Hà Nội trong... mắt ngoại kiều09/03/2010 09:37' AM Có một Hà Nội thanh lịch đáng yêu, nhưng cũng có một Hà Nội còn đôi điều chưa hài lòng. Đó là cảm nhận của những người nước ngoài đã từng đến hoặc đang sống ở Hà Nội. Cha và con gái06/03/2010 10:12' AM Con đã trở thành một người vợ, một bà mẹ trẻ, con có công việc ổn định nhưng vẫn làm cha ngạt thở trong vòng tay ôm rất chặt mỗi lần về nhà với cha mẹ. Cha thích được con cắt móng chân, móng tay. Quá đỗi dịu dàng. Thật là dễ chịu khi mình hài lòng và yên tâm tuyệt đối về người mà mình yêu thương, con ạ! Con thuyền, phù sa01/03/2010 03:38' PM Đôi khi tôi tự hỏi cái ngày Lý Công Uẩn đến vùng bờ bãi phù sa ven sông Hồng, thấy những ráng mây vàng như một con rồng bay vút lên, chính ngày đầu tiên ấy ông đã ngắm con rồng Thăng Long trên mình ngựa hay trên thuyền? Lòng yêu nước không là độc quyền của riêng ai25/02/2010 04:35' PM Lâu nay, người ta hay có thói quen suy nghĩ trên một lộ trình đường ray rằng, cái gì đã định hình thì mãi mãi định hình, bất biến, không thay đổi. Ví như lòng yêu nước. Tản mạn giữa hai thập kỷ24/02/2010 10:28' AM Thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 đã qua, với sự thay đổi khá nhiều của thế giới và xã hội loài người. Những bằng chứng về sự đổi thay ấy rõ ràng và thuyết phục, đủ để cho thấy thế kỷ 21 không chỉ là thế kỷ tiếp theo, mà còn rất khác so với thế kỷ 20. Tản mạn đầu năm23/02/2010 08:54' AM Khi đoàn quân chiến thắng tiến về Thủ đô ngày 10/10/1954, nhà thơ Tố Hữu đã khắc họa tình trạng nghèo khó của đất nước: “Thuở ta tiến quân về Hà Nội, áo quần nâu chân đất súng thô, những phố chợ gầy đen hấp hối”. Chuyện lan man từ những chiếc xe gắn máy18/02/2010 12:55' PM Có những lúc trong đầu óc người ta nảy sinh ra một vài ý nghĩ chính mình cũng không ngờ, lại thấy như là kỳ cục, không hiểu sao nó lại tìm tới mình để rồi mọc rễ trong đầu, muốn gạt đi cũng không nổi. Thuộc loại cái “ý nghĩ khi khỉ” đó - chữ của Nguyễn Công Hoan - xuất hiện nơi đầu óc tôi ngay trong những năm chiến tranh là một chút khó chịu với chiếc xe đạp. Bài khác: Hữu thể luận - Với Platon09/04/2009 11:36' AM Platon chủ trương nhắm tìm một thế giới của linh hồn bất tử. Ông quan niệm, con người có phần xác và phần hồn. Phần xác gắn chặt vào thế giới giác quan và có chung định mệnh với trần gian (một cái bọt xà phòng chẳng hạn). Theo đó, vì giác quan gắn với thể xác nên ít đáng tin cậy. Phần hồn là chúng ta có một linh hồn bất tử là trụ sở của lý tính. Chính vì linh hồn không có tính vật chất nên nó có thể thấy được thế giới ý tưởng... Thử nhìn lại vị trí của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh trong hành trình dân tộc vào thế kỷ XX07/04/2009 03:21' PM “Khi Pháp mới đến Đông Dương, nước An Nam đã chín muồi trong tình cảnh nô lệ”! Trong hoàn cảnh đất nước bi đát như thế, Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh là hai sĩ phu, hai bậc đại hào kiệt đi hàng đầu trong vận động giành lại độc lập dân tộc vào giai đoạn giao thời 25 năm đầu thế kỷ XX. Tuy cùng chung hoài bão cứu nước, lập trường của hai nhà chí sĩ họ Phan trên một số vấn đề căn bản của đất nước lại rất khác nhau, thậm chí có khi tương phản... Sĩ phu, trí thức nước nhà xưa và nay06/04/2009 08:29' AM Không ai nâng cao được vai trò của trí thức nếu giới trí thức của chúng ta không tự khẳng định được mình! Không ai san sẻ trách nhiệm với trí thức được; chỉ có trí thức mới thi hành được thiên chức của mình; vinh quang và cay đắng gắn liền với thiên chức ấy cũng chỉ dành riêng cho giới trí thức mà thôi! Quan hệ con người - lá bài úp ngược và hộp chocolate03/04/2009 09:10' AM Những dòng viết đầy suy tư về những mối quan hệ, tương tác đời sống trong xã hội hiện đại. Nó được tung lên blog như một gợi ý để những người trẻ cùng ngẫm ngợi, không bị trôi tuột đi bởi xu thế sống thực dụng. Gặt hái gì quanh diễn văn của Tổng thống Obama?02/04/2009 11:57' AM Diễn văn nhận chức Tổng thống của ngài Obama diễn ra vào ngày 20/01/2009 hẳn phải là một trong vài sự kiện gây ấn tượng hàng đầu thế giới. Không ấn tượng được sao, lần đầu tiên có một người da màu gốc Phi lại có thể leo lên “ngai da” một vị trí cao nhất ở chính cái nôi mới đó còn là một trong những vùng đất khét tiếng về nạn phân biệt màu da - sắc tộc, sự di hưởng của một bến cảng lục địa cấp đồ sộ nhất, những con tàu chở nô lệ sang buôn bán… ‘Bức thư ngỏ' gửi đến Bạn Đọc01/04/2009 01:14' PM Thưa các Bạn! Vào lúc đã muộn trong mỗi ngày, khi đêm xuống đã sâu, sau những điều buộc phải hối hả hay thấy cần nên thong dong… phải làm… bản thân chúng chưa bao giờ là tuyệt diệu cả… tôi mở máy tính của mình đọc lại những điều mình đã viết, rồi mới nhâm nhi đọc dần đôi lời bàn luận, góp ý của các Bạn… Các Mác, triết học Mác, và thời đại ngày nay01/04/2009 11:12' AM Trong bài viết này, sau khi trình bày một cách ngắn gọn về cuộc đời hoạt động cách mạng và sự nghiệp sáng tạo lý luận của C.Mác, về học thuyết Mác và vận mệnh lịch sử của nó, bản chất cách mạng và tính khoa học của chủ nghĩa Mác nói chung, triết học Mác nói riêng, tác giả đã tập trung luận giải: Phép biện chứng duy vật với tư cách một khoa học, linh hồn sống của triết học Mác, Quan niệm duy vật về lịch sử với tư cách phát kiến vĩ đại của tư tưởng khoa học, Học thuyết Mác về con người và giải phóng con người, giải phóng nhân loại với tư cách mục đích cuối cùng, tối cao của triết học Mác... Nhận thức luận - với Socrate28/03/2009 01:15' AM Một cách chính yếu, triết học lấy Socrate làm khởi điểm cho lịch sử triết học. Triết học tiền Socrate, ngoại trừ Parménide đặt ra vấn đề của hữu thể luận, các nhà bác học khác, như Thalès, Anaximène, hay Héraclite…thiên về nghiên cứu thế giới tự nhiên hay vật lý. Như chính Aristote đã diễn giải, khởi nguồn, tất yếu nhận thức con người nhằm tìm hiểu sự vận động của vũ trụ, đó là vật lý. Nhưng nếu người ta phải bàn về một bản chất của sự vật trước khi nó vận động - nghĩa là môn bản thể luận ra đời - cũng là hữu thể luận, thì môn triết học sẽ phải chào đời. |