Nhân tài và sử dụng nhân tài

Một số vấn đề nhận thức

Gần đây, Báo Tuổi trẻ đã mở diễn đàn nhân tài đang ở đâu? Thu hút sự quan tâm của rất nhiều người, trong đó có nhiều học giả khá nổi tiếng với những bài viết tương đối cởi mở và thẳng thắn. Thực ra, vấn đề hoàn toàn không mới. Người ta đã mổ xẻ vấn đề này ở các cơ quan nhà nước - nơi thu hút phần lớn "nhân tài" theo quan niệm thông thường. Người ta cũng đem vấn đề này vào trong những cuộc họp ở các công ty tư nhân - nơi quan niệm về nhân tài đói khi hoặc thực tế hoặc thực dụng hơn. Người ta nói câu chuyện này ở cả những quán nước - nơi con người cảm thấy tự do hơn và do đó, sẽ nói về những vấn đề kiểu như thế một cách hồn nhiên hơn, thẳng thắn hơn và đôi khi với một thái độ bất mãn hơn. Dường như, vấn đề này đã nóng tới mức Đài Truyền hình VTV1 đã dự định sẽ chọn nó là một trong những chuyên mục đối thoại trực tiếp và chúng tôi tin rằng đó sẽ là một trong những chuyên mục được công chúng mong chờ nhất.

Chúng tôi cho rằng, trước khi bàn về việc làm thế nào để phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài, cần xem xét lại quan niệm về nhân tài. Nhân tài là người như thế nào? Quan niệm truyền thống của chúng ta về nhân tài là những người học giỏi hoặc những người có nhiều bằng cấp hay giải thưởng. Một số người quan điểm thực tế và thực dụng hơn cho rằng, nhân tài là những người nhạy cảm với đồng tiền và kiếm được nhiều tiền. Chúng tôi không đồng ý với cả hai quan điểm trên và cho rằng, chính những nhận thức lệch lạc như vậy đã kìm hãm khả năng phát triển nguồn lực con người của chúng ta trong một khoảng thời gian rất dài, thậm chí, đã gần như tiêu diệt những yếu tố mang tính tài năng. Không chỉ dừng lại ở những sai lầm trong việc nhận thức thế nào là nhân tài, xã hội gần như chỉ coi trọng những người có khả năng trong lĩnh vực khoa học tự nhiên mà quên mất những khả năng hoặc tài năng trong lĩnh vực khoa học nhân văn khoa học quản lý và khoa học lãnh đạo. Đáng ngại hơn là tình trạng "chính trị hóa hay "quan chức hóa" các nhà khoa học khiến cho các nhà công nghệ, các nhà khoa học buộc phải lấy những kiến thức vật lý hay toán học của mình để lãnh đạo những công việc đòi hỏi những hiểu biết chính xác về khoa học quản lý và khoa học lãnh đạo. Kết quả là chúng ta có những nhà lãnh đạo rất không chuyên nghiệp và một tầng lớp trí thức vừa ngạo mạn vì sự thành đạt hơn nhân dân, vừa xa rời cuộc sống và, thậm chí, còn coi thường nhân dân.

Trong quan điểm của chúng tôi, chữ "tài" trong "nhân tài" phải được chia làm hai loại, đó là khả năng và tài năng. Khả năng thuộc về sôi đông và để xã hội phát triển một cách thông thường, cần phải phát hiện, đào tạo và sử dụng khả năng một cách hợp lý. Trong khi đó, tài năng là một khái niệm trừu tượng hơn, nó luôn có tính cá biệt và là yếu tố không thể thiếu để tạo ra nhứng sự phát triển mang tính đột phá. Các phân tích về khả năng và tài năng đưa chúng ta tới một kết luận, nhân tài là những người tự giao nhiệm vụ cho mình và tự sáng tạo ra mình.

Những hạn chế

Gần đây, Chính phủ Việt Nam có kế hoạch chi một khoản ngân sách là 325 tỷ đồng cộng với hoặc 1 1 triệu đô la hoặc 45 triệu đô la cho Dự án "700 nhân tài trong 7 năm" . Phải khẳng định rằng đó thực sự là thành ý, là nguyện vọng chính đáng của chính phủ nhằm phát huy nguồn lực con người - một trong những yếu tố quan trọng nhất của tiến trình phát triển. Tuy nhiên, tính khả thi của Dự án cần phải xem xét kỹ. Liệu rằng, với một nền giáo dục như hiện nay, với một nền văn hóa như hiện nay và với một thể chế như hiện nay, chúng ta có thể thành công hay không? Hay 325 tỷ đồng cộng với 11 triệu đô la hoặc 45 triệu đô la sẽ tiếp tục cho ra đời những nhân tài không có thực tài hoặc nếu có tài cũng không có khả năng cống hiến tài năng của mình vào tiến trình phát triển của đất nước? Đó mới chính là điều chúng ta cần làm rõ.

Thứ nhất, buộc phải công nhận một thực tế rằng, Việt Nam hiện đang có một nền giáo dục khuôn mẫu và kém hợp lý tới mức luôn cung cấp cho thị trường lao động những sản phẩm khó bán hoặc thậm chí không thể bán. Những sản phẩm kiểu đó thường là những người lao động mang trong mình rất nhiều kiến thức nhưng lại thiếu tư duy làm việc nên không thể biến những kiến thức được học trở thành công cụ lao động của mình. Kết quả là chúng ta có một thế hệ thanh niên (so với khu vực và thế giới) đang ngày càng tụt hậu với chỉ số trí tuệ đạt 2,3/10, ngoại ngữ đạt 2,5/10 và khả năng thích ứng với điều kiện tiếp cận khoa học kỹ thuật chỉ đạt 2/10 (*). Điều đó đồng nghĩa với việc chất lượng phát triển của Việt Nam đang bắt đầu có biểu hiện suy thoái, hay nói cách khác, Việt Nam đang phát triển với một chất lượng xuống cấp.

Thứ hai, nền văn hóa Việt Nam với những hạn chế của nó đang ngày càng trở thành một thứ trở ngại đối với việc tìm kiếm và sử dụng nhân tài. Tại sao lại nói như vậy? Chúng tôi cho rằng, một điều kiện bắt buộc để phát huy nguồn lực con người là chúng ta phải tôn trọng các giá trị cá nhân. Tuy nhiên, nền văn hóa Việt Nam dường như rất khó chấp nhận những thứ khác biệt, những thứ nổi cộm - tóm lại là những giá trị mang đậm chất cá nhân.

Cuối cùng, là vấn đề thể chế cũng chính là vấn đề quan trọng nhất. Ngạn ngữ cổ Anh có một câu "There is no other way but taking the bull hy its horn", nghĩa là "Chẳng có cách nào để giải quyết khó khăn ngoài việc đối diện với nó". Không thể không thừa nhận rằng, hết thảy mọi khó khăn và bế tắc của chúng ta đều nằm ở vấn đề thể chế. Từ rất lâu, cơ chế tuyển dụng của Việt Nam có một đặc điểm là dựa vào các mối quan hệ theo kiểu những lao động được tuyển dụng vào các cơ quan nhà nước đều khả năng hay tài năng. Kiểu tuyển dụng như thế kéo dài hàng không còn nhiều 1ắm cơ hội được đóng góp vào sự nghiệp phát cứ lần lượt tiếp nhận công việc của các thế hệ trước và gia giảm rất nhiều người đã trở thành lãnh đạo, nắm giữ những cương vị của mình, một số người trong số họ lựa chọn cách tuyển dụng những lao động có hàm lượng tài năng còn hạn chế hơn cả dạo, chất lượng trí tuệ còn đáng ngại hơn. Đôi khi yếu tố công nhiên,'tài năng của họ lại trở thành một thứ vũ khí tố cáo sự hạn chế của những người nắm giữ cương vị quản lý. Kết quả là, từ bỏ công việc của mình. Một số người có khả năng hoặc triển vọng tất yếu của mình nếu ở lại và cố gắng "kề vai sát cánh" vào các cơ quan nhà nước. Nhiều người trong số họ ra nước ngoài học (hoặc bằng học bổng của Nhà nước hoặc tự túc) và không quay về nước, tạo ra hiện tượng "chảy máu chất xám".

Nói tóm lại, hạn chế lớn nhất của thể chê hiện nay nằm ở chỗ nó có khuynh hướng làm cho mọi người giông nhau và giống với một cái khuôn được đúc sẵn. Liệu nhân tài có thể phát triển trong một thể chế như thế khi mà mọi yếu tố mang tính mới, mang tính đột phá luôn bị triệt tiêu? Có thể nói, những điều tương tự như thế cứ kéo dài triền miên khiến cho lực lượng quản lý ngày càng trở nên không tương thích với tiến trình phát triển của đất nước. Phải chăng, chính vì điều đó mà vấn đề tìm kiếm, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài ngày càng trở nên bức xúc?

Một số giải pháp

Có một câu nói rất nổi tiếng đại ý Rafael là một tài năng, nhưng vấn đề của chúng ta không phải là tìm ra Rafael vì là tìm ra các yếu tố Rafael trong mỗi một con người và đảm bảo rằng các yếu tố Rafael đó có thể phát triển. Chúng tôi cho rằng vấn đề phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài của chúng ta cần phải bắt đầu và được tiến hành với một nhận thức như vậy. Một xã hội không thể phát triển ổn định thuần túy nhờ vào việc phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài; mặt khác, trạng thái tối ưu của bất kỳ loại yếu tố nào cũng là đủ kể cả khi yếu tố đó là tài năng. Do đó, cần có những nghiên cứu chính xác về trạng thái đủ cụ thể của Việt Nam và xây dựng những công nghệ đào tạo thích hợp thay vì "sản xuất một cách ồ ạt hoặc nuôi "gà chọi" như trước đây và hiện nay.

Trong quan điểm của chúng tôi, vấn đề phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài sẽ không bao giờ được thực thi một cách hiệu quả nếu chúng ta không đủ dũng cảm để tạo ra những thay đổi triệt để đối với hệ thống giáo dục Việt Nam, nền văn hóa Việt Nam và thể chế Việt Nam. Đây là ba nhiệm vụ mang ý nghĩa sống còn và nếu không thực hiện chúng đưa trên một tư duy và phương pháp luận hợp lý, thì không chỉ Dự án "700 nhân tài trong 7 năm" sẽ thất bại mà cả rất nhiều những dự án tương tự như thế, thậm chí lớn hơn thế trong tương lai cũng sẽ thất bại.

Thật khó để có thể đưa ra lộ trình cho ba cuộc cải cách trên trong phạm vi một bài viết. Tuy nhiên, thông điệp quan trọng nhất mà bài viết này muốn truyền tải tới những độc giả của nó là hãy để tự do trở thành điểm khởi đầu của cả ba cuộc cải cách. Chính tự do sẽ tạo ra sự đa dạng tinh thần của đời sống giáo dục, chính tự do sẽ đem lại cho nền văn hóa Việt Nam một sức sống mới và chính tự do sẽ đánh thức và nuôi dưỡng tài năng. ở đây, xin được lưu ý rằng, quá trình phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài đối với những người có tài năng sẽ rất khác với những người có khả năng. Với những người có khả năng, chúng ta có thể tiến hành theo cách thức hiện giờ với việc thiết lập và triển khai những dự án tương tự như Dự án "700 nhân tài trong 7 năm", thành lập các trường chuyên lớp chọn hay những chương trình đào tạo cử nhân tài năng (đã được thí điểm ở một số trường đại học lớn và bước đầu cũng đã tỏ ra là thành công). Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là phải tạo ra một thể chế lành mạnh bởi chỉ một thể chế lành mạnh mới có thể phát huy tốt nhất những khả năng của họ và cũng chỉ một thể chế lành mạnh mới hấp dẫn những người có khả năng và tài năng. Mặt khác, một thể chế lành mạnh sẽ kích thích cảm hứng phát triển trong từng cá nhân. Sự cộng hưởng cảm hứng của từng cá nhân, đến lượt mình, sẽ tạo ra cảm hứng phát triển của những cộng đồng và điều này chắc chắn sẽ xúc tiến tiến trình phát triển của cả đất nước. Đối với những người tài năng, việc duy nhất chúng ta cần làm sau khi tìm thấy họ là hãy trao tự do cho họ, nói cách khác, hãy để tài năng của họ phát triển một cách tự do mà không có bất kỳ sự lăng-xê nào bởi tài năng là một thứ tài sản mà người sở hữu nó là người ít biết về nó nhặt. Cần nhận thức rằng, đôi khi, việc quảng cáo rầm rộ về một tài năng có thể hạn chế, hoặc thậm chí, tiêu diệt sự phát triển của một tài năng và những can thiệp mang tính chất định hướng có thể giới hạn không gian phát triển cũng như không gian sáng tạo của họ.

Về vấn đề sử dụng tài năng, chúng tôi cho rằng, đầu tiên cần phải có một cơ chế tuyển chọn dân chủ, công khai minh bạch để đảm bảo các yếu tố khả năng và tài năng có thể xuất hiện. Điều thứ hai nhưng không kém phần quan trọng là chúng ta phải xây dựng một cơ chế pháp quyền để đảm bảo các yếu tố khả năng và tài năng có thể phát triển mà không bị vùi dập. Chỉ khi nào làm được hai điều trên thì chúng ta mới có thể sử dụng nhân tài và đó cũng chính là tiền đề để phát huy một trong những nguồn nội lực quan trọng nhất - nguồn lực con người.

Thực ra, vấn đề của chúng ta không dừng lại ở việc làm thế nào để phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài mà quan trọng hơn cả là làm thế nào để xây dựng một đội ngũ trí thức Việt Nam. Chúng tôi cho rằng, nói đến tri thức là nói đến một phạm trù nhân cách và khi nói về nhân cách, cái đầu tiên phải bàn đến là tình yêu trong mỗi một con người, trong đó yêu nước là tình yêu quan trọng nhất. Cổ nhân dạy rằng " Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách" nghĩa là ngay cả những kẻ tầm thường còn phải chịu trách nhiệm trước sự hưng thịnh của nước nhà, vậy thì trí thức lại càng không thể làm ngơ trước những vấn đề của đất nước. Hơn nữa, tri thức là những kẻ uống sữa" của nhân dân nên trí thức buộc phải biến mình trở thành tội đồ của nhân dân, phải nói hộ nhân dân giống như ngày xưa Nguyễn Trãi từng đau nỗi đau của một cô gái câm - ở đây, cô gái câm là biểu tượng của nhân dân, những người bất lực trong việc diễn tả cả nỗi đau cũng như nguyện vọng của mình. Trí thức là những người dũng cảm và dám nói lên sự thật, thay vì chỉ đóng vai trò phụ họa như phần đông những người tự xưng là trí thức hiện nay. Nói tóm lại, trí thức phải tìm thấy vai trò thực sự của mình trong sự nghiệp phát triển đất nước.

  Về trang trước    Bản in    Gửi email    Về đầu trang

Trao đổi/Nhận xét

Tổng số:  3

  Ý kiến của bạn về bài viết:

  Về đầu trang